Trong 7 ngày qua, tổng phí gas mà các ZK Rollup operator phải trả để gửi bằng chứng lên Ethereum đã tăng 23%, trong khi phí người dùng giảm 8%. Dữ liệu từ các block explorer cho thấy một nghịch lý: càng nhiều người dùng, operator càng lỗ.
Để hiểu vấn đề, cần nhìn vào cấu trúc chi phí của một ZK Rollup. Không giống Optimistic Rollup chỉ cần gửi dữ liệu calldata và chờ thử thách, ZK buộc phải sinh bằng chứng (proof) cho mỗi batch. Chi phí này phụ thuộc vào số lượng transaction, độ phức tạp của state update, và đặc biệt là hardware prover.
Hãy mổ xẻ con số. Một batch 1000 giao dịch trên zkSync Era hiện tại tiêu tốn khoảng 0.8 ETH cho prover (GPU cluster) + 0.2 ETH cho L1 calldata. Tổng chi phí ~1 ETH. Trung bình mỗi giao dịch chỉ mang lại 0.0005 ETH phí – tức doanh thu 0.5 ETH. Lỗ ngay 0.5 ETH mỗi batch. Con số này tệ hơn khi batch nhỏ hơn, vì fixed cost của proof chiếm tỷ lệ lớn.
Thú vị thay, nhiều người vẫn cho rằng ZK Rollup là holy grail về scalability. Họ quên rằng chi phí chứng minh tồn tại ngay cả khi không có dispute game. Bug không đến từ code thông minh, mà đến từ giả định sai về chi phí vận hành. Operator không thể duy trì lỗ mãi; họ buộc phải tăng phí hoặc giảm chất lượng – cả hai đều giết chết UX.
Sự thật nằm ngoài dữ liệu, trong cấu trúc của nó. Chi phí proof không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là tín hiệu cho thấy ZK Rollup chưa sẵn sàng cho adoption đại trà trừ khi Ethereum gas quay lại mức bull market. Nếu không, operator đang chảy máu tiền và ecosystem sẽ phân hóa: chỉ những ai có prover giá rẻ (như Starkware với SHARP) mới sống sót.
Câu hỏi cho reader: Bạn có muốn chạy node của ZK Rollup nào trong bear market không?