Ở Milan, giữa một buổi tối tháng Sáu, tôi nhận được tin nhắn từ một nhà đầu tư kỳ cựu: 'TAO đang nhích lên nhờ Root Reborn.' Tôi mở biểu đồ, thấy một cây nến xanh nhạt nổi bật giữa những mã đỏ. Chẳng có chút hưng phấn nào. Trong đầu tôi chỉ lặp lại một câu hỏi: 'Root Reborn là gì, và nó có thực sự tạo ra giá trị, hay chỉ là một câu chuyện mới được dệt từ những sợi chỉ cũ?' Hai mươi sáu năm quan sát thị trường đã dạy tôi một điều: khi một giao thức công bố một bản nâng cấp mà không đính kèm mã nguồn, không có địa chỉ hợp đồng, không có kết quả testnet, thì đó có thể là một sự kiện truyền thông, hơn là một bước tiến kỹ thuật.
Bittensor là một trong những mạng lưới phi tập trung nổi bật nhất trong lĩnh vực AI. Với token TAO, giới hạn 21 triệu, nó huy động được hàng tỷ đô la vốn hóa nhờ câu chuyện 'huấn luyện AI phi tập trung'. Các subnet — mạng con chuyên xử lý một loại tác vụ như mô hình ngôn ngữ, lưu trữ dữ liệu, hay cung cấp sức mạnh GPU — cạnh tranh để được root network lựa chọn. Cơ chế gốc là: người nắm giữ TAO stake token vào root network, và theo một cách nào đó, bỏ phiếu để phân bổ phần thưởng cho các subnet mà họ tin tưởng. Về bản chất, đó là một hệ thống bỏ phiếu có trọng số. Root Reborn xuất hiện để thay thế mô hình bỏ phiếu tĩnh bằng 'phân bổ vốn chủ động' — một thuật ngữ gợi nhớ đến các quỹ đầu tư chủ động, nơi các nhà quản lý liên tục mua bán danh mục để tối đa hóa lợi nhuận. Ý tưởng nghe rất hay: hãy để giao thức tự động chọn ra subnet tốt nhất và đưa vốn vào đó. Nhưng chính những từ 'chủ động' và 'tối ưu hóa' che giấu một thực tế phức tạp: ai điều khiển thuật toán? Dựa trên dữ liệu nào? Và liệu 'tối ưu hóa' cho người stake có đồng nghĩa với việc tạo ra giá trị cho người dùng cuối?
Để hiểu rõ Root Reborn, tôi đã quay lại những ngày DeFi Summer 2020. Khi đó, tôi dành bốn tháng để phân tích 15 dự án khác nhau, và viết một loạt bài về 'narrative thanh khoản.' Tôi phát hiện ra một quy luật lặp đi lặp lại: những giao thức hứa lợi nhuận cao nhất thường là những giao thức tạo ra ít giá trị thực nhất. Họ bơm token mới, tạo ra một ảo giác tài sản tăng giá, rồi vỡ tan khi dòng người đến sau cạn kiệt. Bittensor không giống họ, bởi nó có một cộng đồng nhà nghiên cứu và kỹ sư thực sự đang xây dựng mô hình AI phân tán. Nhưng Root Reborn, nếu nhìn kỹ, không thêm bất kỳ nguồn doanh thu ngoại sinh nào vào hệ sinh thái. Nó chỉ tái cấu trúc cách phân bổ lượng TAO mới được in ra. Toàn bộ phần thưởng vẫn đến từ lạm phát. Nếu bạn tính APR bao gồm cả phần lạm phát mới, con số đó không phải là lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh - nó đơn giản là sự pha loãng được sắp xếp lại.
Cần phải nhìn vào số liệu. Thị trường hiện tại đang suy giảm, TVL của nhiều giao thức co lại, và TAO cũng chịu áp lực bán. Một trong những mục tiêu của Root Reborn, theo các bài phân tích, là 'giảm áp lực bán' bằng cách khiến người nắm giữ stake nhiều hơn. Nhưng nếu không có nhu cầu thực từ bên ngoài, số token được stake thêm đó chẳng qua là một trò trì hoãn. Hãy tưởng tượng một con đập nước có áp lực nước tăng dần. Bạn có thể xây thêm các bức tường để giữ nước - đó là việc stake - nhưng khi lượng nước (lạm phát) tiếp tục dâng, một ngày nào đó con đập sẽ vỡ. Root Reborn có thể được xây dựng để giữ nước lâu hơn, nhưng nó không giải quyết nguyên nhân gốc: nguồn nước vẫn đến từ một vòi không bao giờ tắt.
Tôi đã từng chứng kiến một dự án nâng cấp tương tự vào năm 2021, khi một giao thức yield farming thông báo thuật toán 'thông minh' để tự động chuyển thanh khoản giữa các pool. Giá token của họ tăng 200% trong một tuần, rồi sụp đổ vì thuật toán bị một whale thao túng bằng cách gửi các giao dịch lớn làm nhiễu tín hiệu. Bittensor sử dụng cơ chế đồng thuận và stake, phức tạp hơn, nhưng rủi ro thao túng cũng lớn hơn. Nếu 'phân bổ vốn chủ động' dựa trên hiệu suất của subnet được đo bằng chính các miner - ai đảm bảo họ không tạo ra một vòng lặp tự khen ngợi lẫn nhau? Trong một mạng lưới chỉ có một lượng người tham gia hữu hạn, dữ liệu hiệu suất rất dễ bị làm giả.
Nói về mặt tâm lý, câu chuyện 'tối ưu hóa' chạm thẳng vào nỗi sợ của nhà đầu tư trong thị trường giảm. Ai cũng muốn tin rằng có một cỗ máy thông minh sẽ điều hướng giúp mình qua sa mạc. Nhưng cỗ máy đó do ai tạo ra? Và nó có thực sự hiểu được giá trị của một subnet AI? Hay chỉ là một đống phép đo mà người tạo ra nó lựa chọn để phục vụ lợi ích của họ? Tôi nhớ đến những lời hứa về 'governance tự động' từ các dự án DAO năm 2017 mà tôi đã đầu tư. Họ nói về một thế giới không cần sự tin tưởng, nhưng cuối cùng lại đưa ra một quyết định tập trung vào một nhóm nhỏ các nhà phát triển. Aragon, dự án đã lấy đi 90% khoản đầu tư của tôi, cũng nói rất hay về 'công lý phi tập trung'. Vậy mà khi thị trường gấu đến, cái chết của họ đến từ sự lãng quên, chứ không phải từ một cuộc bỏ phiếu.
Điểm mấu chốt: Root Reborn không thể được đánh giá như một bản nâng cấp kỹ thuật khi chưa có một dòng mã nào được công bố. Đây không phải một bản fork có thể xem ngay trên GitHub. Đây là một lời tuyên bố. Trong blockchain, lời tuyên bố rẻ hơn gas của một giao dịch. Cho đến khi tôi thấy được hợp đồng thông minh, cho đến khi tôi đọc được thuật toán phân bổ, cho đến khi tôi thấy kết quả của các bài kiểm tra độc lập, tôi sẽ chỉ coi Root Reborn là một câu chuyện tiếp thị được thiết kế để hỗ trợ giá TAO trong một giai đoạn thanh khoản khó khăn.
Khi một giao thức hứa tối ưu hóa lợi nhuận, hãy hỏi: lợi nhuận đến từ đâu và ai sẽ là người trả? Nếu câu trả lời là 'từ các subnet', hãy hỏi tiếp: subnet lấy tiền từ đâu? Nếu không có người dùng cuối trả tiền cho dịch vụ AI, thì toàn bộ hệ thống chỉ là một trò chơi nội bộ với những con số được in ra từ tốc độ lạm phát. Đó là lý do tại sao tôi không thể coi Root Reborn là một chất xúc tác cơ bản, mà chỉ là một "narrative trade" ngắn hạn. Có thể TAO sẽ tăng trong vài tuần tới khi tin tức được lan truyền, nhưng nếu không có sự xác nhận từ các nhà phát triển độc lập, tôi sẽ không tham gia. Đây là bài học tôi đã trả giá bằng khoản đầu tư 12.000 đô la vào Aragon: không có gì nguy hiểm bằng việc tin vào một câu chuyện mà bạn muốn tin, thay vì tin vào dữ liệu có thể kiểm chứng. Câu chuyện hay nhất trên thị trường là câu chuyện mà người kể cũng là người được lợi. Khi Bittensor nói 'tối ưu hóa lợi nhuận cho bạn', hãy tự hỏi ai đang giữ chiếc chìa khóa của thuật toán 'chủ động' đó.
Nhưng có một khả năng mà tôi cần đặt lên bàn cân. Có thể Root Reborn được thiết kế để làm cho hệ thống trở nên ít tập trung hơn, không phải nhiều hơn. Trong mô hình bỏ phiếu tĩnh hiện tại, các validator lớn có thể phối hợp để kiểm soát danh sách các subnet được thưởng. Một thuật toán công khai, được phân quyền, có thể loại bỏ sự thiên vị, đưa vốn đến những subnet thực sự có kết quả tốt nhất, không bị ảnh hưởng bởi các phe nhóm. Nó giống như việc chuyển từ hệ thống bỏ phiếu của hội đồng quản trị sang một hệ thống chấm điểm tự động theo công thức rõ ràng. Về lý thuyết, điều đó làm tăng tính minh bạch. Tôi đã thấy mô hình này thành công trong một số giao thức vay mượn, nơi thuật toán đánh giá tỷ lệ an toàn và tự động điều chỉnh lãi suất. Nó giảm thiểu sự can thiệp của con người và cho phép bất kỳ ai cũng có thể độc lập xác minh. Nếu Root Reborn là một thuật toán có thể kiểm chứng được, được quản trị bởi cộng đồng, thì nó thực sự có thể là một bước tiến hóa.
Tuy nhiên, điểm mù của thị trường là chúng ta thường đánh giá quá cao khả năng của các thuật toán trong việc phân bổ vốn một cách công bằng. Tài chính truyền thống đã cố gắng làm điều này hàng thập kỷ với các quỹ định lượng, và họ vẫn bị thao túng bởi những người có thông tin nội bộ. Blockchain không thay đổi bản chất con người. Nó chỉ thay đổi cách chúng ta kể về nó. Nếu Root Reborn đưa ra quyết định dựa trên một tập hợp các chỉ số có thể bị ảnh hưởng bởi các miner, thì sửa đổi chỉ số đó sẽ trở thành một trò chơi chiến lược, và những người có nguồn lực nhất sẽ thắng. Điều đó không tốt hơn so với bỏ phiếu cũ. Nó có thể còn tệ hơn, vì nó tạo ra một lớp kỹ thuật bí ẩn khiến người thường khó phát hiện ra sự thiên vị. "Active capital allocation" có thể là một cách nói hoa mỹ của "một nhóm nhỏ kiểm soát dòng vốn" — khác với phi tập trung như thế nào?
Vậy tôi để lại cho bạn một câu hỏi, không phải một kết luận. Khi một giao thức AI phi tập trung giới thiệu một cơ chế 'chủ động' để tối ưu hóa lợi nhuận của token, bạn có nghĩ rằng họ đang xây dựng một hệ sinh thái bền vững, hay họ chỉ đang tìm cách giữ chân người nắm giữ trong một thị trường giá xuống? Trong những tuần tới, hãy quan sát ánh sáng rò rỉ từ những gì mà Root Reborn thực sự tiết lộ. Nếu họ công bố code, tôi sẽ ngồi xuống và đọc. Nếu họ chỉ dừng lại ở những bài viết như thế này, thì đó là lúc để bạn rời khỏi bàn chơi. Dòng vốn chảy về nơi có câu chuyện, nhưng dòng chảy đó cũng có thể cạn khi câu chuyện mất đi tính thuyết phục. Hãy để thị trường kể cho bạn nghe điều đó theo cách riêng của nó.