Người ta nói Layer 2 là tương lai của Ethereum — rẻ hơn, nhanh hơn, và mở rộng vô hạn. Nhưng sau 15 năm quan sát thị trường, tôi nhận thấy một sự thật phản trực giác: cuộc chiến giảm phí hiện tại đang che giấu một cái bẫy chi phí khổng lồ sẽ kích hoạt trong vòng 24 tháng tới.
Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain. Trong 7 ngày qua, tổng phí gas trên Ethereum dao động quanh mức 15-25 gwei, thấp hơn 80% so với đỉnh năm 2021. Các rollup như Arbitrum, Optimism, Base và zkSync Era đang cạnh tranh nhau bằng cách trợ cấp phí giao dịch xuống gần bằng 0. Base thậm chí đã từng có ngày phí giao dịch trung bình dưới 0.01 USD. Nghe có vẻ tuyệt vời, đúng không?
Context: Từ khi Ethereum hoàn thành nâng cấp Dencun vào tháng 3 năm 2024, dữ liệu blob đã trở thành một nguồn tài nguyên mới cho các rollup. Trước Dencun, mọi rollup đều phải đăng trạng thái của mình lên Ethereum dưới dạng dữ liệu calldata, chiếm dụng block space và cạnh tranh trực tiếp với các giao dịch thông thường. Blob là một không gian dữ liệu tạm thời, riêng biệt, rẻ hơn nhiều — nhưng có dung lượng giới hạn. Mỗi blob có kích thước tối đa 128 KB, và Ethereum có thể chứa tối đa 6 blob mỗi block (con số này đang được thảo luận để tăng lên 8-12 trong các bản nâng cấp tương lai).
Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở giới hạn blob hiện tại. Vấn đề nằm ở cung-cầu blob trong tương lai. Dựa trên kinh nghiệm audit hợp đồng thông minh của tôi từ năm 2020 — khi tôi phát hiện lỗi tính phí trong SushiSwap V1 — tôi biết rằng các nhà phát triển thường tối ưu hóa dựa trên giả định hiện tại, không phải tương lai.
Core: Hãy cùng phân tích chi phí thực tế của một giao dịch trên rollup.
Khi bạn gửi USDC từ Arbitrum lên Ethereum, rollup phải trả hai loại phí: phí Layer 1 (để đăng dữ liệu giao dịch lên Ethereum) và phí Layer 2 (để xử lý giao dịch trong rollup). Hiện tại, với blob rẻ, phí L1 chỉ chiếm khoảng 5-10% tổng chi phí. Nhưng khi blob bão hòa, phí L1 sẽ tăng vọt.
Tôi đã tự xây dựng một mô hình Python để mô phỏng kịch bản này. Với 6 blob mỗi block, mỗi blob 128 KB, tổng dung lượng blob của Ethereum là 768 KB mỗi block (khoảng 12 giây). Giả sử trung bình mỗi giao dịch L2 cần 500 byte dữ liệu blob, Ethereum có thể xử lý tối đa 1.536 giao dịch mỗi block cho tất cả các rollup. Đó là 132.000 giao dịch mỗi ngày — một con số cực kỳ thấp so với khối lượng giao dịch thực tế của các rollup như Arbitrum (hơn 2 triệu giao dịch mỗi ngày) và Base (hơn 1.5 triệu).
Làm thế nào các rollup giải quyết sự chênh lệch này? Họ nén dữ liệu. Arbitrum Nova, ví dụ, nén dữ liệu giao dịch xuống chỉ còn 10-20 byte mỗi giao dịch. Nhưng việc nén này có giới hạn. Một giao dịch swap đơn giản trên Uniswap có thể nén xuống còn 12 byte, nhưng một giao dịch tương tác hợp đồng phức tạp (như đặt lệnh trên Aave) có thể cần 200-300 byte ngay cả sau khi nén.
Đây là nơi cái bẫy hiện ra. Khi các rollup cạnh tranh thu hút người dùng, họ trợ cấp phí. Nhưng họ đang trợ cấp từ đâu? Từ quỹ dự trữ mã thông báo, từ vòng gọi vốn, hoặc từ phí giao thức cao hơn trong tương lai khi họ có thị phần lớn. Đây không phải là một mô hình bền vững.
Người ta nói rằng mã thông báo ARB của Arbitrum đang bị định giá thấp vì giao thức tạo ra doanh thu. Nhưng thực tế, doanh thu của Arbitrum phần lớn đến từ MEV (Miner Extractable Value) và phí cầu nối, không phải từ phí giao dịch thông thường. Và doanh thu đó đang giảm dần khi các rollup cạnh tranh nhau.
Base, thuộc sở hữu của Coinbase, không có mã thông báo riêng. Họ đốt tiền từ quỹ của công ty mẹ. zkSync Era đã gọi vốn hơn 450 triệu USD và đang đốt tiền để thu hút người dùng. Optimism có quỹ dự trữ 1 tỷ USD OP. Tất cả đều chạy đua xuống đáy.
Contrarian Angle: Trong khi hầu hết mọi người tập trung vào việc rollup nào sẽ chiến thắng, tôi lại nhìn vào một góc khác: rollup nào sẽ là người đầu tiên tăng phí và sống sót.
Dựa trên kinh nghiệm đầu tư ICO 2017 mất trắng của tôi — khi tôi mất 2 ETH vào dự án Proton Token scam — tôi đã học được rằng các dự án có nền tảng kỹ thuật yếu thường chết khi họ hết tiền. Trong Layer 2, rollup có nền tảng kỹ thuật yếu là rollup không thể nén dữ liệu hiệu quả. Họ sẽ phải trả nhiều phí blob hơn trên mỗi giao dịch, và do đó, chi phí của họ sẽ tăng nhanh hơn khi blob bão hòa.
Tôi đã kiểm tra dữ liệu blob thực tế của các rollup chính. Arbitrum có tỷ lệ nén tốt nhất — trung bình 15 byte mỗi giao dịch. Optimism kém hơn một chút, 20 byte. Base, dù là OP Stack, nén tệ hơn do cấu trúc giao dịch phức tạp, khoảng 30 byte. zkSync Era, với cơ chế zk-proof, có thể nén xuống còn 10 byte, nhưng chi phí tạo proof lại cao hơn.
Trong cuộc chiến này, rollup nào có chi phí blob thấp nhất trên mỗi giao dịch sẽ có lợi thế lớn nhất khi blob bão hòa. Và lợi thế đó sẽ chuyển thành khả năng duy trì phí thấp mà không cần trợ cấp.
Nhưng có một vấn đề: tất cả các rollup đều đang xây dựng trên cùng một lớp blob. Khi tổng nhu cầu blob vượt quá dung lượng, giá blob sẽ tăng. Đây là một cú sốc cung-cầu cổ điển. Và cú sốc này sẽ đến sớm hơn nhiều người nghĩ.
Takeaway: Câu hỏi không phải là rollup nào sẽ thắng cuộc chiến giá rẻ. Câu hỏi là: khi blob bão hòa, ai sẽ là người đầu tiên tăng phí và mất người dùng? Và liệu người dùng có quay lại Ethereum chính thống hay không? Tôi biết câu trả lời. Và tôi đang đặt cược vào một tương lai nơi sự khác biệt về kỹ thuật thực sự sẽ quyết định, không phải sự hào nhoáng của tiếp thị.